वीरगन्ज-

आजको कठोर, हिउँले ढाकिएको आर्कटिक क्षेत्र कहिल्यै हरियालीले भरिएको जंगल र तालहरूले सजिएको थियो भन्ने कल्पना गर्न गाह्रो पर्छ। तर वैज्ञानिकहरूले हालै गरेको एउटा ऐतिहासिक खोजले यही कल्पनालाई यथार्थमा बदलिदिएको छ। क्यानडाको उच्च आर्कटिक क्षेत्रमा २ करोड ३० लाख वर्ष पुरानो, लोप भइसकेको गैँडाको नयाँ प्रजाति फेला परेको छ।

क्यानडियन म्युजियम अफ नेचरका वैज्ञानिकहरूले यस प्रजातिलाई “एपिआथेरासेरियम इट्जिलिक” (Epiatheracerium itjilik) नाम दिएका छन्। यो अवशेष नुनाभुट प्रान्तको डेभन आइल्याण्डस्थित हटन क्रेटर भित्र रहेको प्राचीन तालको अवसादी तहबाट फेला परेको हो। वैज्ञानिकहरूका अनुसार, यो अहिलेसम्म भेटिएको सबैभन्दा उत्तरी भूभागको गैँडाको जीवाश्म हो।

 आर्कटिकमा गैँडा कसरी बाँच्थ्यो?

आज गैँडालाई उष्ण र समशीतोष्ण क्षेत्रका जनावरका रूपमा बुझिन्छ। तर जीवाश्म प्रमाणले देखाउँछ कि गैँडाको विकासक्रम ४ करोड वर्षभन्दा पुरानो छ र अतीतमा यी जनावरहरू दक्षिण अमेरिका र एन्टार्कटिका बाहेक प्रायः सबै महादेशमा फैलिएका थिए।

नयाँ पत्ता लागेको “आर्कटिक गैँडा” भने प्रारम्भिक मायोसीन काल (Early Miocene) मा, करिब २ करोड ३० लाख वर्षअघि बाँचिरहेको थियो। त्यो समयमा आजको आर्कटिक क्षेत्र घना जंगल, ताल र विविध वन्यजन्तुहरूले भरिएको थियो। अनुसन्धान अनुसार, यो प्रजाति केही मिलियन वर्षअघि युरोपमा बसोबास गर्ने गैँडासँग नजिकको सम्बन्ध राख्थ्यो।

 प्रतिष्ठित वैज्ञानिक जर्नलमा खुलासा

यस ऐतिहासिक खोजबारे विस्तृत अध्ययन Nature Ecology and Evolution नामक विश्वप्रसिद्ध वैज्ञानिक जर्नलमा प्रकाशित भएको छ।

अध्ययनकी प्रमुख लेखक तथा क्यानडियन म्युजियम अफ नेचरकी पेलियोबायोलोजी विभाग प्रमुख डा. ड्यानिएल फ्रेजर भन्छिन्—

“आज अफ्रिका र एसियामा मात्र पाँच प्रजातिका गैँडा बाँकी छन्। तर जीवाश्म अभिलेखले देखाउँछ कि विगतमा ५० भन्दा बढी प्रजाति अस्तित्वमा थिए। आर्कटिक क्षेत्रमा फेला परेको यो नयाँ प्रजातिले गैँडाको विकासक्रम र उनीहरूको यात्रा इतिहासबारे हाम्रो बुझाइलाई अझ गहिरो बनाएको छ।”

 ७५ प्रतिशतभन्दा बढी कंकाल : दुर्लभ उपलब्धि

यो खोजलाई अझ विशेष बनाउने कुरा के हो भने, फेला परेको जीवाश्म कंकाल करिब ७५ प्रतिशतसम्म पूर्ण अवस्थामा सुरक्षित छ। दाँत, जबडा, खोपडीका भागहरू जस्ता महत्वपूर्ण हड्डीहरू अत्यन्त राम्रो अवस्थामा भेटिएका छन्, जुन जीवाश्म अनुसन्धानमा अत्यन्त दुर्लभ मानिन्छ।

यी अवशेषहरू पहिलो पटक सन् १९८६ मा पेलियोन्टोलोजिस्ट डा. मेरी डसनले संकलन गरेकी थिइन्। पछिल्ला दशकहरूमा थप उत्खनन, अध्ययन र तुलना पछि यसलाई पूर्ण रूपमा नयाँ प्रजाति का रूपमा पुष्टि गरिएको हो।

 ‘इट्जिलिक’ नामको भावनात्मक अर्थ

यो गैँडालाई दिइएको “इट्जिलिक” नाम इनुक्टिटुट भाषाबाट लिइएको हो, जसको अर्थ चिसो वा हिउँद हुन्छ। नामकरण अघि अनुसन्धान टोलीले ग्रिस फियोर्डका इनुइट समुदायका ज्येष्ठ नागरिक जार्लो किगुकटाकसँग परामर्श गरेको थियो। यसले वैज्ञानिक खोज र स्थानीय आदिवासी संस्कृतिबीचको सम्मानजनक सम्बन्धलाई पनि उजागर गरेको छ।

महादेश पार गर्ने गैँडाको यात्रा

अध्ययनले देखाएको अर्को चकित पार्ने तथ्य के हो भने, यो आर्कटिक गैँडा उत्तर एटलान्टिक स्थल पुल (North Atlantic Land Bridge) हुँदै युरोपबाट उत्तर अमेरिकामा आएको हुन सक्छ। यसले स्थल जनावरहरू महादेशहरूबीच पहिले सोचिएकोभन्दा धेरै पछिसम्म आवागमन गर्न सक्थे भन्ने पुष्टि गरेको छ।

पहिले यो स्थल पुल करिब ५ करोड ६० लाख वर्षअघि मात्र सक्रिय थियो भन्ने मान्यता थियो। तर नयाँ अध्ययनले मायोसीन कालसम्म पनि यस्तो यात्रा सम्भव रहेको देखाएको छ।

दाँतभित्र लुकेको अर्को रहस्य

यस गैँडाको महत्व सन् २०२५ मा झन् बढ्यो, जब वैज्ञानिकहरूले यसको दाँतबाट आंशिक प्रोटिन संरचना निकाल्न सफल भए। यो खोजले प्राचीन स्तनधारी जनावरहरूको विकासक्रम बुझ्न नयाँ वैज्ञानिक ढोका खोलिदिएको छ र भविष्यमा अझ पुराना जीवहरूको जैविक सूचना निकाल्न सकिने सम्भावना बढाएको छ।

संग्रहालयमा सुरक्षित, इतिहासका लागि जोगाइयो

एपिआथेरासेरियम इट्जिलिकको जीवाश्म हाल क्यानडियन म्युजियम अफ नेचरमा सुरक्षित रूपमा संरक्षण गरिएको छ। हड्डीहरूको वैज्ञानिक तयारी भने कार्नेगी म्युजियम अफ नेचुरल हिस्ट्री (अमेरिका) मा सम्पन्न गरिएको हो।