काठमाडौं –
अमेरिकी अन्तरिक्ष अनुसन्धान संस्था नासा (NASA) को पर्सिभरेन्स रोभरले मङ्गल ग्रहमा सङ्कलन गरेको एउटा चट्टानमा प्राचीन सूक्ष्म जीवको गतिविधिसँग मिल्दोजुल्दो सम्भावित संकेत फेला पारेको छ। तर उक्त संकेत जीवनकै कारण बनेको हो वा अन्य रासायनिक तथा भूगर्भीय प्रक्रियाको परिणाम हो भन्ने पुष्टि हुन बाँकी छ।
वैज्ञानिकहरूले ‘सफायर क्यान्यन’ नाम दिएको चट्टानको नमुना मङ्गल ग्रहमा रहेको पर्सिभरेन्स रोभरभित्र सुरक्षित छ। चट्टानमा देखिएका चितुवाको छालाजस्ता साना धब्बाले कुनै समय त्यहाँ सूक्ष्म जीवको गतिविधि भएको हुन सक्ने सम्भावना देखाएका छन्।
तर मङ्गल ग्रहमा प्राचीन जीवन थियो भन्ने निर्णायक प्रमाण जुटाउन उक्त नमुना पृथ्वीमा ल्याएर अत्याधुनिक प्रयोगशालामा परीक्षण गर्नुपर्ने वैज्ञानिकहरूको भनाइ छ। समस्या के छ भने, नमुना पृथ्वीमा ल्याउने नासाको महँगो र जटिल योजना अन्योलमा परेको छ। यही अवसरमा चीनले सन् २०३१ सम्म मङ्गल ग्रहबाट नमुना पृथ्वीमा ल्याउने लक्ष्य अघि सारेको छ।
तीन अर्ब वर्ष पुरानो वातावरणमा जीवनको खोज
नासाको पर्सिभरेन्स रोभर सन् २०२१ को फेब्रुअरीमा मङ्गल ग्रहको जेजेरो क्रेटरमा अवतरण गरेको थियो। प्राचीन समयमा उक्त क्षेत्रमा ताल रहेको र त्यसमा नदीहरू मिसिने गरेको वैज्ञानिकहरूको अनुमान छ। पानीको उपस्थितिमा बनेका चट्टानमा प्राचीन जीवनका सम्भावित संकेत लामो समयसम्म सुरक्षित रहन सक्ने भएकाले रोभरलाई त्यहाँ अनुसन्धानका लागि पठाइएको थियो।
मङ्गल ग्रहको नेरेट्भा भ्यालिस क्षेत्रमा कुनै समय तीव्र गतिमा नदी बग्ने गरेको वैज्ञानिकहरू बताउँछन्। करिब तीन अर्ब वर्षअघिको उक्त वातावरणमा पानीको उपस्थिति थियो, जुन जीवनको सम्भावना अध्ययन गर्न महत्त्वपूर्ण मानिन्छ।
पर्सिभरेन्सले सन् २०२४ को जुलाईमा ‘च्येभाया फल्स’ नाम दिइएको तीरको टाउकोजस्तो आकारको चट्टानबाट नमुना सङ्कलन गरेको थियो। त्यही चट्टानबाट निकालिएको नमुनालाई ‘सफायर क्यान्यन’ नाम दिइएको हो। यसको आकार करिब चकको टुक्राजत्रो छ।
पर्सिभरेन्स मिसनको वैज्ञानिक टोलीका सदस्य तथा अमेरिकाको पर्ड्यु विश्वविद्यालयका अनुसन्धानकर्ता एड्रियन ब्रोजका अनुसार, उक्त नमुना मङ्गल ग्रहमा जीवनको सम्भावित जैविक संकेत भेटिएको महत्त्वपूर्ण उदाहरण हुन सक्छ।
तर नमुनाको वास्तविक उत्पत्ति र त्यसमा रहेका रासायनिक तत्त्वको प्रकृति पुष्टि गर्न थप परीक्षण आवश्यक छ।
चट्टानमा देखिएका धब्बाले के संकेत गर्छन्?
वैज्ञानिकहरूको ध्यान चट्टानमा देखिएका साना धब्बामा केन्द्रित छ। पृथ्वीमा माटो तथा अवसादयुक्त चट्टानमा सूक्ष्म जीवले जैविक पदार्थ विघटन गर्दा रासायनिक अवस्था परिवर्तन हुन सक्छ। त्यसबाट वरिपरिको भागभन्दा फरक रङ भएका साना क्षेत्र बन्न सक्छन्। यस्ता संरचनालाई ‘रिडक्सन स्पट’ भनिन्छ।
सफायर क्यान्यन चट्टानमा पनि यस्तै प्रकारका धब्बा देखिएका छन्। चट्टान वरपरको अवसादयुक्त भागमा समेत सम्भावित जैविक गतिविधिसँग मिल्दोजुल्दो संकेत भेटिएको वैज्ञानिकहरूको भनाइ छ।
यद्यपि, बाहिरी स्वरूप मिल्दैमा ती धब्बा जीवकै कारण बनेका हुन् भन्ने निष्कर्ष निकाल्न सकिँदैन। रासायनिक प्रतिक्रिया तथा अन्य भूगर्भीय प्रक्रियाले पनि उस्तै संरचना बनाउन सक्छन्।
पर्ड्यु विश्वविद्यालयकी पृथ्वी, वायुमण्डल तथा ग्रह विज्ञानकी प्राध्यापक ब्रियोनी होर्गनका अनुसार, रोभरबाट प्राप्त जानकारीले वैज्ञानिकहरूलाई सम्भावित संकेत पहिचान गर्न सहयोग गरेको छ। तर मङ्गल ग्रहमा जीवन थियो कि थिएन भन्ने निर्णायक उत्तर प्राप्त गर्न नमुना पृथ्वीमा ल्याएर परीक्षण गर्नु आवश्यक छ।
पृथ्वीका अत्याधुनिक प्रयोगशालामा नमुनाको संरचना, रासायनिक तत्त्व र सम्भावित जैविक अवशेषको सूक्ष्म अध्ययन गर्न सकिन्छ। त्यसबाट मात्रै ती संकेत जीवनसँग सम्बन्धित हुन् वा होइनन् भन्ने विषयमा थप विश्वसनीय निष्कर्ष निकाल्न सकिनेछ।
नासाको महँगो योजना किन रोकियो?
मङ्गल ग्रहबाट चट्टान तथा माटोका नमुना पृथ्वीमा ल्याउने योजना नासाले दशकौँदेखि अघि बढाउँदै आएको थियो। सन् १९७८ मै नासाको बजेट प्रस्तावमा मङ्गल ग्रहका नमुना पृथ्वीमा ल्याउने कार्यक्रमको प्रारम्भिक अध्ययन समेटिएको थियो।
पछि मङ्गल ग्रहमा अनुसन्धान गर्ने रोभर र नमुना फिर्ता ल्याउने कार्यक्रमलाई एकअर्कासँग जोडेर विकास गरियो। सन् २०२० मा सार्वजनिक गरिएको प्रारम्भिक योजनाअनुसार, मङ्गल ग्रहमा अर्को यान पठाएर नमुना सङ्कलन गर्ने, त्यसलाई विशेष यानमार्फत ग्रहको सतहबाट अन्तरिक्षमा पुर्याउने र अर्को अन्तरिक्षयानको सहयोगमा पृथ्वीमा ल्याउने परिकल्पना गरिएको थियो।
तर यसका लागि धेरै अन्तरिक्षयान, जटिल प्रविधि र लामो समयसम्म समन्वय आवश्यक पर्ने देखियो। सन् २०२२ मा योजनामा परिवर्तन गर्दै पर्सिभरेन्सले सङ्कलन गरेका नमुना अर्को अवतरण यानमा हस्तान्तरण गर्ने व्यवस्था प्रस्ताव गरियो। रोभरले नमुना पुर्याउन नसकेको अवस्थामा प्रयोग गर्न दुईवटा साना हेलिकप्टर राख्ने विकल्पसमेत अघि सारियो।
योजनामा भएका परिवर्तनका कारण नमुना पृथ्वीमा ल्याउने लक्ष्य सन् २०३३ सम्म धकेलियो। त्यसपछि स्वतन्त्र समीक्षा समितिहरूले कार्यक्रमको जटिलता र बढ्दो लागतबारे प्रश्न उठाए। अनुमानित लागत बढेर ११ अर्ब अमेरिकी डलरसम्म पुग्न सक्ने र नमुना पृथ्वीमा ल्याउने समय सन् २०४० सम्म लम्बिन सक्ने आकलन गरियो।
अमेरिकामा अन्तरिक्ष कार्यक्रमको बजेट कटौती र बढ्दो लागतप्रति राजनीतिक असन्तुष्टि देखिएपछि नासाले सन् २०२४ मा कार्यक्रमको पुनर्मूल्याङ्कन सुरु गर्यो। सन् २०२५ को बजेट प्रस्तावमा हालकै ढाँचामा कार्यक्रम अघि बढाउन नसकिने उल्लेख गर्दै त्यसलाई अन्त्य गर्ने योजना सार्वजनिक गरियो।
कार्यक्रम बन्द गर्ने निर्णयसम्म आइपुग्दा यसमा करिब २ अर्ब ५० करोड अमेरिकी डलर खर्च भइसकेको थियो।
यसले वैज्ञानिकहरूलाई अप्ठ्यारो अवस्थामा पुर्याएको छ। मङ्गल ग्रहमा सम्भावित प्राचीन जीवनको संकेत बोकेको नमुना सुरक्षित छ, तर त्यसलाई पृथ्वीमा ल्याएर परीक्षण गर्ने सुनिश्चित कार्यक्रम छैन।
चीनको लक्ष्य : सन् २०३१ सम्म मङ्गल ग्रहको नमुना पृथ्वीमा
अमेरिकी कार्यक्रम अन्योलमा रहेका बेला चीनले मङ्गल ग्रहबाट नमुना सङ्कलन गरी पृथ्वीमा ल्याउने तयारी अघि बढाएको छ। चीनको तियानवेन–३ मिसनले सन् २०३१ सम्म मङ्गल ग्रहबाट नमुना पृथ्वीमा ल्याउने लक्ष्य राखेको छ। उक्त मिसन सन् २०२८ मा प्रक्षेपण गर्ने योजना छ।
चीनले प्राचीन तालका अवशेष भएका क्षेत्रबाट नमुना सङ्कलन गर्ने लक्ष्य राखेको छ। त्यहाँबाट फलामका अक्साइड भएका चट्टान तथा पानीसँग सम्बन्धित माटोयुक्त चट्टान सङ्कलन गर्ने योजना छ। यस्ता चट्टानमा अर्बौँ वर्ष पुराना सूक्ष्म संरचना वा जीवबाट बनेका प्राचीन जैविक अणु सुरक्षित रहेको हुन सक्ने वैज्ञानिकहरूको अनुमान छ।
चीनको प्रस्तावित अभियानमा दुईवटा अन्तरिक्षयान प्रयोग गरिनेछ। एउटा यानमा मङ्गल ग्रहमा अवतरण गर्ने उपकरण, सतहबाट उड्ने यान र हेलिकप्टर रहनेछन्। अर्को यानमा मङ्गल ग्रहको कक्षमा रहने उपकरण तथा नमुना पृथ्वीमा ल्याउने प्रणाली रहनेछ।
योजनाअनुसार, मङ्गल ग्रहमा अवतरण गर्ने उपकरणले दुई मिटर गहिराइसम्म खन्न सक्नेछ। सतहभन्दा तलको माटो तथा चट्टानमा प्राचीन जीवनका संकेत सुरक्षित रहेको हुन सक्ने भएकाले त्यहाँबाट नमुना सङ्कलन गर्ने लक्ष्य राखिएको छ। हेलिकप्टरको सहयोगबाट पनि चट्टानका नमुना सङ्कलन गर्न सकिनेछ।
चीनको वैज्ञानिक टोलीले प्राचीन समयमा तरल पानी रहेको क्षेत्र, विभिन्न खनिज पाइने स्थान र सूक्ष्म जीवका सम्भावित संकेत सुरक्षित रहेका क्षेत्रलाई अवतरणस्थलका रूपमा अध्ययन गरिरहेको छ। सन् २०२४ को एक अध्ययनमा ८६ सम्भावित अवतरणस्थल पहिचान गरिएको उल्लेख छ।
चीनले सन् २०२४ मा चन्द्रमाको टाढाको भागबाट नमुना पृथ्वीमा ल्याउने चाङअ–६ अभियान सफलतापूर्वक सम्पन्न गरेको थियो। उक्त उपलब्धिले तियानवेन–३ का लागि आवश्यक प्राविधिक क्षमता विकासमा सहयोग पुग्ने अपेक्षा गरिएको छ।
यदि चीनले निर्धारित समयमै मङ्गल ग्रहको नमुना पृथ्वीमा ल्याउन सफल भयो भने त्यो अन्तरिक्ष अनुसन्धानमा उसको ठूलो उपलब्धि हुनेछ। साथै, अमेरिकाले सङ्कलन गरेका नमुना पृथ्वीमा ल्याउने कार्यक्रम अन्योलमा रहेका बेला चीनले यस क्षेत्रमा अग्रता हासिल गर्ने अवसर पाउनेछ।
नमुना ल्याउने अर्को विकल्प खोज्दै नासा
नासाले मूल कार्यक्रम अन्त्य गर्ने योजना अघि सारे पनि पर्सिभरेन्सले सङ्कलन गरेका नमुना पृथ्वीमा ल्याउने सम्भावना पूर्ण रूपमा समाप्त भएको छैन। नासाले कम खर्चिलो र सरल विकल्प खोजिरहेको छ। निजी कम्पनी तथा अन्तर्राष्ट्रिय साझेदारको सहयोग लिने सम्भावनासमेत खुला राखिएको छ।
अमेरिकी कम्पनी लकहिड मार्टिनले मङ्गल ग्रहबाट नमुना ल्याउने वैकल्पिक योजना प्रस्ताव गरेको छ। कम्पनीका अनुसार, तीन अर्ब अमेरिकी डलरभन्दा कम खर्चमा पर्सिभरेन्सले सङ्कलन गरेका ३० वटा नमुना सन् २०३७ सम्म पृथ्वीमा ल्याउन सकिने अवधारणा तयार गरिएको छ।
यस योजनामा सानो अवतरण यान, मङ्गल ग्रहको सतहबाट उड्ने हलुका यान र पृथ्वीमा नमुना पुर्याउने प्रणाली प्रयोग गर्ने प्रस्ताव छ। यद्यपि, यो वैकल्पिक अवधारणाबाट नमुना ल्याउने काम सुनिश्चित भइसकेको छैन।
नासाका प्रशासक जारेड आइज्याकम्यानले पनि मङ्गल ग्रहबाट नमुना ल्याउनु महत्त्वपूर्ण वैज्ञानिक उपलब्धि हुने बताएका छन्। नमुना रोबोटमार्फत ल्याउने वा भविष्यमा मङ्गल ग्रह पुग्ने अन्तरिक्षयात्रीले सङ्कलन गर्ने भन्ने विषयमा निर्णय हुन बाँकी छ।
नासाका अनुसार, पर्सिभरेन्सले मङ्गल ग्रहका चट्टान, धुलो तथा अन्य नमुना राख्न ३३ वटा ट्युब भरिसकेको छ। तीमध्ये १० वटा नमुना भविष्यमा सङ्कलन गर्न सकिने निश्चित स्थानमा राखिएका छन्।
जीवनको प्रमाण नभेटिए पनि खोजको महत्त्व कम हुँदैन
वैज्ञानिकहरूका अनुसार, नमुनामा जीवनको प्रत्यक्ष प्रमाण भेटिएन भने पनि त्यसको वैज्ञानिक महत्त्व कम हुने छैन। चट्टानमा देखिएका धब्बा जीवन उत्पन्न हुनुअघिका रासायनिक प्रक्रियाबाट बनेका हुन सक्छन्। त्यस्ता प्रक्रियाले जीवनका लागि आवश्यक तत्त्व तथा जैविक अणु निर्माण गरेको हुन सक्छ, यद्यपि तिनबाट पूर्ण जीवको विकास नभएको हुन सक्छ।
यस अनुसन्धानले अर्को आधारभूत प्रश्नको उत्तर खोज्न पनि सहयोग गर्नेछ—प्राचीन मङ्गल ग्रहमा पानी र जीवनका लागि अनुकूल वातावरण थियो भने त्यहाँ जीवन किन विकसित भएन, अथवा विकसित भएको जीवन किन टिक्न सकेन?
त्यस्तै, पृथ्वीमा जीवन उत्पन्न हुनुको कारण र ब्रह्माण्डका अन्य ग्रहमा जीवनको विकास सामान्य घटना हो वा दुर्लभ संयोग भन्ने प्रश्नको अध्ययनमा पनि मङ्गल ग्रहबाट ल्याइने नमुनाले योगदान पुर्याउन सक्छ।
पृथ्वीमा भूगर्भीय परिवर्तन, क्षय तथा अन्य प्राकृतिक प्रक्रियाले अर्बौँ वर्ष पुराना प्रमाण नष्ट वा परिवर्तन गरिसकेका हुन सक्छन्। तर मङ्गल ग्रहका प्राचीन चट्टानमा त्यति पुरानो वातावरण र सम्भावित जैविक गतिविधिका संकेत सुरक्षित रहेका हुन सक्छन्।
त्यसैले मङ्गल ग्रहबाट नमुना पृथ्वीमा ल्याउनु केवल अर्को अन्तरिक्ष अभियान होइन, मानव सभ्यताले लामो समयदेखि खोजिरहेको प्रश्न—पृथ्वीबाहिर पनि जीवन थियो वा छ?—को उत्तर खोज्ने महत्त्वपूर्ण अवसर हो।
तर अहिले सम्भावित जीवनका संकेत बोकेको नमुना मङ्गल ग्रहमा सुरक्षित रहे पनि त्यसलाई पृथ्वीमा ल्याउने बाटो अझै अनिश्चित छ। नमुनाको वास्तविक प्रकृति पुष्टि नभएसम्म मङ्गल ग्रहमा प्राचीन जीवन भेटिएको दाबी गर्नु हतार हुनेछ।
स्रोत : सीएनएनमा प्रकाशित एश्ले स्ट्रिकल्यान्डको रिपोर्टमा आधारित।
