दुबई –
इरानले हर्मुज जलडमरूमध्य लाई प्रभावकारी रूपमा बन्द राखिरहँदा उसले युक्रेन युद्धबाट सिकेको रणनीति अपनाइरहेको देखिएको छ। अन्तर्राष्ट्रिय तेल आपूर्तिको लागि अत्यन्त महत्वपूर्ण मानिने यो समुद्री मार्ग अहिले तेहरानको अनुमति बिना जहाजहरूका लागि लगभग बन्दजस्तै बनेको छ।
डोनाल्ड ट्रम्प ले इरानले जलडमरूमध्य नखोले ऊर्जा संरचना “पूर्ण रूपमा ध्वस्त पार्ने” चेतावनी दिए पनि पछि पछि हटेपछि अवस्था यथावत् रहेको छ। अब अमेरिका र उसका सहयोगीहरूले यो मार्ग पुनः सञ्चालनमा ल्याउने उपाय खोजिरहेका छन्, तर प्रश्न उठेको छ—के शक्तिशाली सैन्य बलले मात्र यो समस्या समाधान गर्न सक्छ?
चार वर्षदेखि जारी युक्रेन युद्धले यसको उत्तर ‘होइन’ हुनसक्ने संकेत दिएको छ। सन् २०२२ मा रुस ले आक्रमण गरेपछि युक्रेनको नौसैनिक शक्ति कमजोर भए पनि उसले सस्तो प्रविधि प्रयोग गर्दै शक्तिशाली रुसी बेडालाई पछाडि धकेल्न सफल भयो।
ड्रोन, मिसाइल र समुद्री विस्फोटक उपकरण प्रयोग गर्दै युक्रेनले रुसी जहाजहरूमा ठूलो क्षति पुर्यायो। सन् २०२२ अप्रिलमा युक्रेनले आफ्नै मिसाइल प्रयोग गरी रुसी ‘मस्क्भा’ युद्धपोत डुबाएको थियो। त्यसपछि पनि सस्तो ड्रोन प्रयोग गरेर लगातार आक्रमण गर्दै उसले कालो सागर को ठूलो भाग रुसका लागि असुरक्षित बनायो।
विशेषज्ञ यारोस्लाभ ट्रोफिमोभ का अनुसार, “युक्रेनसँग बलियो नौसेना नभए पनि उसले रुसी बेडालाई समुद्रको आधाभन्दा बढी क्षेत्रमा प्रवेश गर्न रोकेको छ।”
यही रणनीति अहिले इरानले पनि अपनाएको देखिन्छ। आधुनिक युद्धमा महँगा र ठूला युद्धपोतहरू सस्तो र मानवरहित ड्रोनका लागि सजिलो लक्ष्य बन्ने गरेका छन्। साना ड्रोनहरू रोक्न कठिन हुने भएकाले तिनले जहाजलाई ठूलो क्षति पुर्याउन सक्छन्।
यसअघि सन् १९८७–८८ को “ट्यांकर युद्ध” मा अमेरिका जहाजहरूको सुरक्षा गर्न अघि सरेको थियो। तर अहिलेको प्रविधियुक्त युद्धमा त्यो उपाय प्रभावकारी नहुन सक्ने विश्लेषण गरिएको छ। “ड्रोन भनेको उड्ने बारुदजस्तै हो,” ट्रोफिमोभ भन्छन्।
हालसम्म अमेरिकाले हर्मुज जलडमरूमध्य हुँदै जहाजहरूको सुरक्षाका लागि प्रत्यक्ष पहल गरेको छैन। यसबीच इरानले जलडमरूमध्यमा पूर्ण नियन्त्रण राख्ने सर्त अघि सारेको छ, जसले उसलाई ‘टोल संकलन केन्द्र’ जस्तै बनाउनेछ—जुन अमेरिका र उसका खाडी सहयोगीहरूलाई स्वीकार्य हुने सम्भावना कम छ।
यद्यपि कालो सागर र हर्मुज जलडमरूमध्य फरक भौगोलिक क्षेत्र भए पनि रणनीतिक ढाँचा मिल्दोजुल्दो देखिन्छ—कमजोर पक्षले सस्तो प्रविधि प्रयोग गरेर शक्तिशाली पक्षलाई चुनौती दिने।
अमेरिका र इजरायल ले युद्ध सुरु भएयता इरानका २० हजारभन्दा बढी लक्ष्यमा आक्रमण गरेको दाबी गरेका छन्। सैनिक हिसाबले इरान कमजोर देखिए पनि आर्थिक रूपमा उसले फाइदा लिइरहेको छ।
हर्मुज जलडमरूमध्य बन्द हुँदा विश्व बजारमा इन्धनको मूल्य उच्च रहँदा त्यसको असर विश्वभरका उपभोक्ता वस्तुमा परेको छ। यसरी हेर्दा युद्धको मैदानमा मात्र नभई आर्थिक मोर्चामा इरानले प्रभाव जमाइरहेको विश्लेषण गरिएको छ।(सिविएस न्युज)
