वीरगन्ज –
भारतमा पछिल्लो दुई महिनामा चिनीको मूल्य करिब ४० प्रतिशतले बढेर कीर्तिमानी स्तरमा पुगेपछि त्यसको प्रत्यक्ष असर नेपाली बजारमा समेत पर्न सक्ने जोखिम बढेको छ। नेपालले चिनीको ठूलो हिस्सा भारतीय बजार तथा सीमावर्ती व्यापारबाट आपूर्ति गर्ने भएकाले भारतमा उत्पादन, मूल्य र निर्यात नीतिमा आउने परिवर्तनले नेपाली बजारलाई प्रभावित पार्न सक्छ।
भारतमा आन्तरिक बजारमा चिनीको मूल्य बढ्नुका साथै आपूर्तिमा दबाब बढेपछि सरकारले १० लाख मेट्रिक टन कच्चा चिनी भन्सार शुल्कबिनै आयात गर्न अनुमति दिएको छ। यो सुविधा आगामी अक्टोबर ३१ सम्म लागू हुनेछ। भारतमा सामान्यतया चिनी आयातमा १०० प्रतिशत भन्सार शुल्क लाग्ने व्यवस्था छ।
नजिकिँदो चाडपर्वका कारण चिनीको माग अझ बढ्ने अनुमान गरिएको अवस्थामा आपूर्ति सहज बनाउन भारत सरकारले शुल्कमुक्त आयातको निर्णय गरेको हो। समाचार संस्था रोयटर्सका अनुसार भारतले करिब एक दशकपछि पहिलोपटक ठूलो परिमाणमा चिनी आयात गर्न लागेको हो। यस वर्ष चिनी उत्पादनमा आएको कमीका कारण भारतीय बजारमा आपूर्तिको दबाब बढेको बताइएको छ।
भारत विश्वकै सबैभन्दा ठूलो चिनी उपभोक्ता मुलुक भएकाले त्यहाँको मूल्यवृद्धिको प्रभाव अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा समेत देखिन थालेको छ। भारतले ठूलो परिमाणमा चिनी आयात गर्ने निर्णय गरेपछि लन्डनको बेन्चमार्क ह्वाइट सुगर फ्युचर्स तथा न्युयोर्कको रअ सुगर फ्युचर्सको मूल्यमा समेत करिब चार प्रतिशतसम्म वृद्धि भएको छ।
इथानोल नीतिमाथि बहस
भारतमा चिनीको मूल्यवृद्धिलाई लिएर राजनीतिक बहससमेत चर्किएको छ। आम आदमी पार्टीका राष्ट्रिय संयोजक तथा दिल्लीका पूर्वमुख्यमन्त्री अरविन्द केजरीवालले चिनीको अभावका लागि सरकारको इथानोल नीतिलाई जिम्मेवार ठहराएका छन्।
उनका अनुसार कच्चा तेलको आयात घटाउने उद्देश्यले सरकारले उखुबाट इथानोल उत्पादनलाई प्रोत्साहन गरेपछि चिनी उत्पादनका लागि उपलब्ध उखुको मात्रा घटेको हो। त्यसको परिणामस्वरूप भारतले अहिले विदेशी मुद्रा खर्च गरेर पुनः चिनी आयात गर्नुपर्ने अवस्था आएको उनको दाबी छ।
भारत सरकारले भने इथानोल उत्पादन र चिनी आपूर्तिबीच सन्तुलन कायम गर्दै उपभोक्तालाई मूल्यवृद्धिबाट राहत दिन शुल्कमुक्त आयातको निर्णय गरिएको जनाएको छ।
भारतको पछिल्लो अवस्थाले नेपालका लागि एउटा महत्वपूर्ण पाठसमेत दिएको छ—आयातमा अत्यधिक निर्भर वस्तुको आपूर्ति सुरक्षित राख्न तत्कालीन मौज्दात व्यवस्थापनसँगै स्वदेशी उत्पादन वृद्धि र वैकल्पिक आपूर्ति स्रोतको विकास आवश्यक छ। विशेषगरी चाडपर्वको मुखमा चिनीको सम्भावित मूल्यवृद्धि र अभाव रोक्न सरकारले अहिलेदेखि नै बजारको निगरानी र आपूर्ति व्यवस्थापनमा सक्रियता देखाउनुपर्ने देखिन्छ।
नेपाली बजारमा कस्तो असर पर्न सक्छ ?
भारतमा चिनीको मूल्य लगातार उच्च रहँदा त्यसको असर नेपालमा मुख्यतः आयात लागत, थोक तथा खुद्रा मूल्य र चाडपर्वको समयमा हुने आपूर्तिमा पर्न सक्छ। भारतले घरेलु बजारलाई प्राथमिकता दिँदै निर्यातमा कडाइ गरेमा नेपालमा चिनीको उपलब्धता घट्न सक्ने जोखिमसमेत रहन्छ।
विशेषगरी दशैं, तिहार, छठलगायतका चाडपर्वमा चिनीको खपत बढ्ने भएकाले भारतमा मूल्य र आपूर्ति दुवै प्रभावित भइरहँदा नेपाली बजारमा कृत्रिम अभाव सिर्जना गर्ने र मूल्य बढाउने प्रवृत्तिसमेत देखिन सक्ने व्यवसायीहरू बताउँछन्।
नेपालले समयमै पर्याप्त परिमाणमा चिनीको मौज्दात सुनिश्चित गर्न नसकेमा भारतमा भएको मूल्यवृद्धिको प्रभाव नेपाली उपभोक्ताले महँगो मूल्य तिरेर बेहोर्नुपर्ने अवस्था आउन सक्छ। सीमावर्ती क्षेत्रमा भारतको बजार मूल्यसँग नेपाली चिनीको मूल्य जोडिने भएकाले यसको प्रभाव मधेस प्रदेशका बजारमा अझ छिटो देखिन सक्छ।
सरकारले के गर्न सक्छ ?
भारतमा देखिएको चिनी संकटबाट नेपाली बजारलाई जोगाउन सरकारले चाडपर्वअघि नै बजारको माग र उपलब्ध मौज्दातको यथार्थ तथ्यांक संकलन गरी आवश्यक परिमाणमा चिनी आयातको व्यवस्था गर्नुपर्ने देखिन्छ। निजी क्षेत्रसँग समन्वय गरी पर्याप्त ‘बफर स्टक’ कायम गर्नु तत्कालीन उपाय हुन सक्छ।
त्यसैगरी, भारतले चिनी निर्यातमा कुनै प्रतिबन्ध वा कडाइ गरेमा वैकल्पिक आपूर्तिका स्रोत पहिचान गर्नुपर्ने हुन्छ। सरकारले आवश्यक परे अन्य मुलुकबाट चिनी आयातमा भन्सार तथा अन्य शुल्कमा अस्थायी सहुलियत दिएर आपूर्ति सहज बनाउन सक्छ।
नेपालमा चिनीको उत्पादन बढाउन स्वदेशी उखु किसानलाई प्रोत्साहन, उखुको उचित मूल्य सुनिश्चित गर्ने, चिनी उद्योगको क्षमता वृद्धि गर्ने र उत्पादन लागत घटाउने दीर्घकालीन नीति पनि आवश्यक छ। यसले विदेशी बजारमा हुने मूल्य र नीतिगत परिवर्तनको असरबाट नेपाली बजारलाई क्रमशः कम निर्भर बनाउन सक्छ।
सरकारले बजार अनुगमनलाई पनि प्रभावकारी बनाउनुपर्ने देखिन्छ। भारतमा मूल्य बढेको बहानामा नेपालमा अनावश्यक मूल्यवृद्धि, कृत्रिम अभाव, कालोबजारी वा भण्डारण गरेर बजार प्रभावित गर्ने गतिविधि हुन नदिन नियमित अनुगमन र कारबाही आवश्यक हुनेछ।
