वीरगन्ज-
हिन्दु महिलाको प्रमुख पर्वका रूपमा मनाइने हरितालिका तीजको रौनक तराई–मधेसमा पनि बढेको छ। निराहार व्रत बस्ने महिलाले व्रतका लागि शक्ति सञ्चय गर्न अघिल्लो दिन दर खाने र माइती–चेलीको भेटघाट गर्ने परम्परासँगै मधेसका गाउँदेखि सहरसम्म तीजको धार्मिक तथा सांस्कृतिक माहोल बनेको छ।
तीजको पहिलो दिन भाद्र शुक्ल द्वितीयाका दिन दर खाने चलन छ। विशेषगरी माइतीले छोरी, चेली तथा दिदीबहिनीलाई बोलाएर दर खुवाउने गर्छन्। दरमा दूध तथा घिउबाट बनेका परिकार, गहुँको रोटी, मिठाइ तथा अन्य आडिला परिकार खाने गरिन्छ। निराहार व्रत बस्नुपर्ने भएकाले दरलाई व्रतअघि शरीरलाई आवश्यक शक्ति जुटाउने भोजनका रूपमा समेत लिइन्छ।
तराई–मधेसमा पनि विवाहित महिलालाई माइती पक्षले बोलाएर दर खुवाउने तथा तीजका अवसरमा दिदीबहिनी र आफन्तबीच भेटघाट गर्ने परम्परा रहेको छ। कतिपय स्थानमा महिलाहरूले सामूहिक रूपमा शिव–पार्वतीको पूजा गर्दै तीजका गीत गाउने र नाचगान गर्ने गर्छन्। यसले तीजलाई धार्मिक पर्वसँगै पारिवारिक पुनर्मिलन र सामाजिक सम्बन्ध जोड्ने अवसरका रूपमा स्थापित गरेको छ।
तीजको मुख्य दिन भाद्र शुक्ल तृतीयामा महिलाहरूले भगवान् शिव र माता पार्वतीको पूजा गरी हरितालिका व्रत बस्ने गर्छन्। कतिपय महिलाले दिनभर निराहार बसेर साँझ शिव–पार्वतीको पूजा तथा आराधना गर्छन्। पति, परिवारको सुख–शान्ति तथा मनोकामना पूरा हुने विश्वासमा महिलाले व्रत बस्ने धार्मिक मान्यता छ।
मधेसका शिवालय तथा स्थानीय मन्दिरमा पनि तीजका दिन महिलाको चहलपहल बढ्ने गर्छ। महिलाहरू नयाँ तथा परम्परागत पहिरनमा सजिएर मन्दिर जाने, पूजा गर्ने र एक–अर्कासँग तीजको शुभकामना आदानप्रदान गर्ने गर्छन्।
शिवलाई पतिको रूपमा पाउन पार्वतीको कठोर तपस्या
तीज पर्वको धार्मिक मान्यता माता पार्वती र भगवान् शिवसँग जोडिएको छ। पौराणिक कथाअनुसार हिमालय पुत्री पार्वतीले भगवान् शिवलाई पति पाउने इच्छासहित कठोर तपस्या गरेकी थिइन्।
पिता हिमालयले पार्वतीको इच्छाविपरीत विष्णुसँग विवाह गरिदिन खोजेपछि पार्वतीका साथीहरूले उनलाई लुकाएर सुरक्षित स्थानमा लगेका थिए। त्यही क्रममा पार्वतीले निराहार व्रत तथा तपस्या गरी भगवान् शिवलाई पति रूपमा प्राप्त गरेको धार्मिक मान्यता छ।
पार्वतीलाई उनका साथीहरूले हरण गरी लुकाएको र त्यही स्थानमा उनले व्रत बसेको प्रसंगसँग जोडेर ‘हरितालिका’ नाम रहेको धर्मशास्त्रीय मत छ। यही विश्वासका आधारमा भाद्र शुक्ल तृतीयाका दिन महिलाहरूले हरितालिका तीजको व्रत बस्ने परम्परा चलेको मानिन्छ।
पीडा पोख्ने पर्व पनि हो तीज
तीज धार्मिक आस्थाको पर्व मात्र नभई महिलाका लागि आफ्ना सुख–दुःख, पीडा र सामाजिक अनुभव अभिव्यक्त गर्ने अवसर पनि बनेको छ। विशेषगरी माइतीबाट विवाहपछि कर्मघर पुगेका महिलाले वर्षभरिका अनुभव तीजका गीतमार्फत व्यक्त गर्ने परम्परा लामो समयदेखि चलिआएको छ।
मधेसमा पनि तीजका गीत र सामूहिक भेटघाटमार्फत महिलाहरूले पारिवारिक तथा सामाजिक सम्बन्धलाई पुनः जोड्ने अवसर पाउँछन्। माइतीघरमा जम्मा हुने, दिदीबहिनी तथा साथीभाइसँग भेटघाट गर्ने र सुख–दुःख साटासाट गर्ने चलनले तीजलाई भावनात्मक पर्वका रूपमा समेत स्थापित गरेको छ।
दरदेखि ऋषि पञ्चमीसम्म चारदिने पर्व
दर खाएसँगै सुरु हुने तीज पर्व ऋषि पञ्चमीसम्म चार दिन मनाइन्छ। तृतीयाका दिन हरितालिका व्रत बसेपछि चौथीका दिन गणेशको पूजा गरिन्छ भने पञ्चमीका दिन स्नान गरी अरुन्धतीसहित सप्तऋषिको पूजा गरेपछि तीज पर्व समापन हुने धार्मिक परम्परा छ।
तीजको धार्मिक पक्षसँगै यसको सामाजिक र सांस्कृतिक पक्ष पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण मानिन्छ। बदलिँदो समयसँगै तीज मनाउने शैलीमा परिवर्तन आए पनि माइती–चेलीको सम्बन्ध, शिव–पार्वतीप्रतिको आस्था, व्रत, पूजा र सामूहिक भेटघाट यसको मूल पहिचानका रूपमा कायम छन्।
तीजसँगै नेपाली समाजमा ठूला चाडपर्वको मौसमसमेत सुरु हुने भएकाले गाउँदेखि सहरसम्म यसको छुट्टै उत्साह देखिन थालेको छ।
