वीरगन्ज –
पर्सा राष्ट्रिय निकुञ्जमा बाघको सङ्ख्या उल्लेख्य रूपमा बढेसँगै यहाँको जैविक विविधता संरक्षणमा नयाँ सम्भावना र चुनौती थपिएको छ। सन् २०२२ मा ४१ वटा वयस्क बाघ रहेको निकुञ्जमा सन् २०२६ को गणनाअनुसार बाघको सङ्ख्या ७१ पुगेपछि संरक्षण उपलब्धिलाई दीर्घकालीन र गुणस्तरीय बनाउने उद्देश्यले अन्तर्राष्ट्रिय मापदण्डअनुसारको ‘कन्जर्भेसन एस्योर्ड टाइगर स्ट्यान्डर्डस् (सीएटीएस)’ प्रमाणीकरण प्रक्रिया सुरु गरिएको हो।
बाघको सङ्ख्या बढ्नु पर्साको वन क्षेत्रमा जैविक विविधता संरक्षणको अवस्था सुधार हुँदै गएको महत्वपूर्ण संकेतका रूपमा लिइएको छ। बाघजस्तो शीर्ष शिकारीको सङ्ख्या बढ्नुले वन क्षेत्र, आहारा प्रजाति र समग्र पारिस्थितिक प्रणाली संरक्षणमा भएको प्रगतिलाई समेत संकेत गर्ने भएकाले पर्सा राष्ट्रिय निकुञ्जका लागि यसलाई महत्वपूर्ण उपलब्धिका रूपमा हेरिएको छ।
यही उपलब्धिलाई दीर्घकालसम्म कायम राख्दै संरक्षण व्यवस्थापनलाई अन्तर्राष्ट्रिय मापदण्डअनुकूल बनाउन राष्ट्रिय निकुञ्ज तथा वन्यजन्तु संरक्षण विभागको आयोजनामा पर्सा राष्ट्रिय निकुञ्जमा सीएटीएससम्बन्धी कार्यशाला सम्पन्न भएको छ।
कार्यशालामा विभागका वरिष्ठ इकोलोजिस्ट हरिभद्र आचार्य, निकुञ्जका प्रमुख संरक्षण अधिकृत रामचन्द्र खतिवडा, जेडएसएल नेपाल, मध्यवर्ती क्षेत्र व्यवस्थापन समिति, सुरक्षा निकाय, निकुञ्जका कर्मचारी, उपभोक्ता समिति तथा स्थानीय सरोकारवालाको सहभागिता थियो।
कार्यशालामा सीएटीएसको प्रारम्भिक तयारी, स्वमूल्याङ्कन, व्यवस्थापन सुधार, प्रमाण सङ्कलन तथा विभिन्न सरोकारवालाबीचको समन्वयका विषयमा छलफल भएको प्रमुख संरक्षण अधिकृत खतिवडाले जानकारी दिए।
वरिष्ठ इकोलोजिस्ट आचार्यले बाघको सङ्ख्या बढ्नु मात्र संरक्षणको अन्तिम सफलता नभएको बताए। उनका अनुसार बाघको सङ्ख्या दीर्घकालसम्म कायम राख्न पर्याप्त बासस्थान, आहारा, पानीका स्रोत, सुरक्षा तथा समग्र पारिस्थितिक प्रणालीको गुणस्तर जोगाउनु आवश्यक हुन्छ।
‘बाघ बढ्नु खुसीको विषय हो, तर त्यसलाई टिकाइराख्नु अझ ठूलो चुनौती हो,’ आचार्यले भने। सीएटीएसले बाघको सङ्ख्या मात्र नभई बाघ संरक्षणका लागि आवश्यक समग्र व्यवस्थापन प्रणालीलाई अन्तर्राष्ट्रिय मापदण्डका आधारमा मूल्याङ्कन गर्ने भएकाले पर्साका लागि यो महत्वपूर्ण अवसर भएको उनको भनाइ छ।
प्रमुख संरक्षण अधिकृत खतिवडाका अनुसार सन् २०२२ देखि २०२६ सम्म पर्सामा बाघको सङ्ख्या ४१ बाट बढेर ७१ पुग्नु संरक्षणको महत्वपूर्ण उपलब्धि हो। तर, बाघको सङ्ख्या बढेसँगै मानव–बाघ द्वन्द्व न्यूनीकरण र स्थानीय समुदायको सुरक्षा अबको प्रमुख चुनौती बनेको छ।
उनले संरक्षणबाट मध्यवर्ती क्षेत्रका बासिन्दाले प्रत्यक्ष लाभ पाउने वातावरण बनाउनुपर्नेमा जोड दिए। निकुञ्जको **‘बाघ मित्र अभियान’**लाई सीएटीएस प्रक्रियासँग जोडेर मानव–बाघ सहअस्तित्व, समुदायको सुरक्षा, जनचेतना तथा स्थानीय सहभागितालाई थप प्रभावकारी बनाउन सकिने उनको भनाइ छ।
पर्सा राष्ट्रिय निकुञ्जको जैविक विविधता बाघमा मात्र सीमित छैन। यहाँ बाघसँगै गैँडा, चितुवा, हात्ती, जरायो, चित्तल, नीलगाईलगायत विभिन्न वन्यजन्तु तथा चराचुरुङ्गी र वनस्पतिका प्रजाति पाइन्छन्। त्यसैले बाघको बढ्दो सङ्ख्यालाई समग्र वन्यजन्तु र पारिस्थितिक प्रणाली संरक्षणसँग जोडेर हेर्नुपर्ने संरक्षणकर्मीहरूको धारणा छ।
कार्यशालामा सहभागी सरोकारवालाले सीएटीएसलाई केवल प्रमाणपत्र प्राप्त गर्ने प्रक्रियाका रूपमा नभई निकुञ्ज, मध्यवर्ती क्षेत्र, सुरक्षा निकाय, संरक्षण साझेदार र स्थानीय समुदायको साझा अभियानका रूपमा अघि बढाउनुपर्नेमा जोड दिएका थिए।
सीएटीएसअन्तर्गत बाघको सङ्ख्यासँगै बासस्थान, आहारा, सुरक्षा, व्यवस्थापन, वैज्ञानिक अनुगमन, समुदायको सहभागिता, मानव–बाघ द्वन्द्व, पर्यटन तथा बाघको दीर्घकालीन संरक्षण अवस्थालगायत विषयको समग्र मूल्याङ्कन गरिनेछ। त्यसका लागि दर्ता, स्वमूल्याङ्कन, सुधार योजना निर्माण, अनुपालनसम्बन्धी दस्तावेज तयारी, राष्ट्रिय समीक्षा, स्वतन्त्र मूल्याङ्कन हुँदै अन्तर्राष्ट्रिय निर्णयसम्मको प्रक्रिया अघि बढाइनेछ।
यस क्रममा बाघको बासस्थान र आहारा प्रजातिको संरक्षण, चोरी–सिकार नियन्त्रण, स्मार्ट पेट्रोलिङ, मानव–बाघ द्वन्द्व व्यवस्थापन, वैज्ञानिक अनुगमन तथा स्थानीय समुदायको सहभागितालाई प्राथमिकता दिइने खतिवडाले बताए।
पर्सामा बाघको सङ्ख्या बढेसँगै यहाँको जैविक विविधता संरक्षणको महत्व मात्र बढेको छैन, संरक्षण व्यवस्थापनको जिम्मेवारी पनि थपिएको छ। अबको सफलता बाघको सङ्ख्या अझ बढाउनुमा मात्र नभई वन क्षेत्र स्वस्थ राख्ने, अन्य वन्यजन्तुको संरक्षण गर्ने, मानव–वन्यजन्तु द्वन्द्व घटाउने र स्थानीय समुदायलाई संरक्षणको प्रत्यक्ष साझेदार बनाउने विषयमा निर्भर रहनेछ।
सीएटीएस प्रमाणीकरण प्रक्रियाले पर्सा राष्ट्रिय निकुञ्जको संरक्षण व्यवस्थापनलाई वैज्ञानिक, व्यवस्थित र अन्तर्राष्ट्रिय मापदण्डअनुकूल बनाउन सहयोग पुग्ने अपेक्षा गरिएको छ। संरक्षणको वास्तविक उपलब्धि प्रमाणपत्र प्राप्त गर्नुमा मात्र नभई बाघ सुरक्षित, जैविक विविधता समृद्ध र स्थानीय समुदाय सुरक्षित तथा संरक्षणको साझेदार बन्नुमा रहने देखिन्छ।
